डीटो हि एक आदिवासी जमातीची वैशिष्ट्यपूर्ण पारंपारिक नृत्यप्रथा आहे ज्याला आपल्या सामान्य भाषेत ” गेडी नृत्य” म्हणतात या प्रथेमध्ये आदिवासी युवक बांबूपासून बनविलेल्या उंच गेडीवर चढून शरीराचा अद्भुत संतुलन साधून नृत्य करतात परंपरेनुसार हे प्रामुख्याने हे पुरुषाद्वारे सादर केले जाणारे कौशल्यपूर्ण नृत्य आहे.
आदिवासींची हि प्रथा मुख्यत्वे मराठीचा श्रावण आणि इंग्रजिचा sep महिना हरियाली अमावास्येपासून सुरु होऊन भाद्रपद महिन्याच्या पुनेमपर्यंत (नवखाणी सणाच्या काळापर्यंत) मोठ्या उत्साहाने पार पाडल्या जातो आदिवासी प्राचीन धार्मिक ग्रंथ पुराणानुसार असे मानले जाते कि पूर्वी आदिवासी लोक पावसाळ्यात जंगलातील चिखल, पूर आणि विषारी सापापासून स्वतःहाचे रक्षण करत चालण्यासाठी आदिवासी गेडीचा (पायट्याचा) उपयोग करत.
काळाच्या ओघात या प्राचीन काळाच्या गरजेने एक सुंदर लोकनृत्याचे रूप घेतले या नृत्याचे वैशिष्ट्य म्हणजे या नृत्यात गाणी गायली जात नाही नृत्य करणारे पुरुष / मुल एक विशिष्ठ लय जमिनीवर ठोकून तयार करतात आणि त्याला मादर, टिमकी (ढोल) कुंडली (तीरभूती) या सारख्या पारंपारिक वाद्याची जोड दिली जाते.
पोळा सण ७ दिवस या अंदाजाने चाराच्या झाडाचे किंवा वेळूचे (पावटे) डीटो बनविले जाते डीटो चा उपयोग धावण्याच्या स्पर्धेसाठी नाचण्यासाठी किंवा एकमेकांना पाडण्यासाठी स्पर्धेकरिता उपयोग केला जातो. एकंदरीत तो मनोरंजनाचा भाग आहे आपल्या उंचीनुसार डीटो बनविले जाते कमीत कमी ३ फूट उंच, ५ फूट उंच ७ फूट उंच एवढ्या उंचीचा दांडा असतो पावटी १ ते दीड फूट बनवली जाते. खेळे भागात विशेषता वेळूची डीटोग बनविली जाते वेळूच्या तुकड्याला फालकवून नारळाच्या दोरीने किंवा सुंबाच्या दोरीने बांधले जाते सणाच्या दिवशी सकाळी परसाच्या झाडाच्या दोन फांद्या घराच्या दरवाजाच्या समोर लावून मुरूम टाकून रोवले जाते आणि मारबतीच्या दिवशी पहाटेलाच घराच्या दरवाज्या समोरचे ठेवलेले परसाच्या झाडाच्या फांद्या आणि डीटोंग घेऊन ढोल वाद्यासह (गावपुजारी) भूमक समोर मग डीटोंग घेऊन मुले / पुरुष व नंतर गावकरी यांना सोबत आणले जाते पर्सच्या फांद्या व डीटोंग आणत असतानी” इदो मंतुरा तंडतुरा मारबत विके” (आळा, पिळा ढेकूल मोंगसा स्यइंग खोकला घेऊन जा गे मारबत) असे म्हणलेजाते गावातील प्रमुख लोक नारळ पूजेचा सामान काळा कोंबडा घेऊन गावसीमेकडे येतात. गावासीमेवर लांब तोरण बांधलि जाते आणि सव डीटो एकत्र केले जातात भूमक ( गावपुजारी) डीटो (पावट्या) समोरील जागा शेन पाण्याने सारवण करून दिवा लावला जातो आणि मारवत मातेच्या नवान नारळाची पूजा (बली) केली जाते आणि गावसीमा देवाच्या नावाने कला कोंबळाची पूजा (बली) दिली जाते रस्त्यावर बांधलेल्या तोरणामध्ये कोंबळ्याचा एक पंकाचा तुकडा व पायाचा तुकडा बांधला जातो सर्व लोक एकत्र येऊन मारबत मातेला व गावसीमा देवाला प्रार्थना करतात गावातील रोगराई घेऊन जा आणि बाहेरील नकारात्मक उर्जा गावात येऊ देऊ नको सतत जागृत राहा अशी विनंती केली जाते जंगलातील रंजीचे पाने (मारबतिचे झाड) तेहराचे पाने (आपटा किंवा सोना) बिवल्याच्या झाडाची फांदी, चिलाटीच्या झाडाची फांदी आणली जाते आणि धानपिकाच्या रक्षणार्थ वेळूच्या तुकड्यात बांधून ठेवली जाते व त्यानंतर एकमेकाच्या घरी दरवाज्यावर खोसले जाते व भोजरा मागितला जातो एकमेकाच्या कानाला मारबत खोसून शुभेच्छा दिल्या जातात अश्याप्रकारे आदिवासी समाजात बैला सोबत “डीटो” (पावट्या) ची सुद्धा परंपरा जोपासली जाते.
एकंदरीत त्या प्राचीन काळातही अदिवासी गोंड समाजाने आरोग्याची काळजी घेत डीटोंग (पावट्या) या प्रेथेद्वारे शारीरिक क्षमता संतुलन आणि निसर्गाशी असलेले त्याचे अतूट संबंध दर्शवणारी एक महत्वाची प्रथा आहे.
लेखक –
प्रा.कु. उमा बी. चंदेल सौ.जे.बी. चंदेल कला कनिष्ठ महा. खरमतटोला ता. कुरखेडा जि. गडचिरोली
मो.नं. 7774830169
