मराठी पत्रकारितेचे जनक : आचार्य बाळशास्त्री जांभेकर — एक चिकित्सक विश्लेषण

उदय धकाते 

मराठी पत्रकारितेच्या इतिहासात आचार्य बाळशास्त्री जांभेकर हे केवळ पहिले संपादक किंवा पहिले वृत्तपत्र सुरू करणारे व्यक्तिमत्त्व नाहीत, तर आधुनिक विचारप्रवाहाची बीजे रोवणारे दूरदर्शी समाजप्रबोधक म्हणून त्यांची ओळख अधिक ठळकपणे अधोरेखित होते. १९व्या शतकाच्या पूर्वार्धात, इंग्रजी शिक्षणाचा प्रसार, पाश्चात्त्य विचारांचा प्रभाव आणि भारतीय समाजातील परंपरागत रूढी यांच्यातील संघर्षाच्या पार्श्वभूमीवर जांभेकरांनी मराठी पत्रकारितेला नवे दिशा-मानदंड दिले.

‘दर्पण’ : केवळ वृत्तपत्र नव्हे, विचारांची क्रांती

६ जानेवारी १८३२ रोजी सुरू झालेले दर्पण हे मराठीतील पहिले वृत्तपत्र ठरले. ‘दर्पण’चा उद्देश केवळ बातम्या देणे हा नव्हता; तर समाजाला जगाच्या घडामोडींशी जोडणे, परकीय शिक्षणाचा अभ्यास सुलभ करणे आणि लोकांमध्ये चिकित्सक दृष्टी निर्माण करणे हा होता.

त्या काळात माहितीची साधने अत्यल्प होती. अशा वेळी ‘दर्पण’ने मराठी वाचकांसमोर ब्रिटनसह इतर देशांतील राजकीय, सामाजिक आणि वैज्ञानिक घडामोडी मांडल्या. त्यामुळे मराठी समाजाच्या बौद्धिक क्षितिजाचा विस्तार झाला. जांभेकरांनी पत्रकारितेला ज्ञानप्रसाराचे आणि लोकशिक्षणाचे माध्यम बनवले—हीच त्यांची खरी क्रांती होती.

निर्भीडता आणि तर्कशुद्धता : पत्रकारितेचे मूल्याधिष्ठान

जांभेकरांच्या लेखनात भावनिक आवाहनापेक्षा तर्काधिष्ठित मांडणीला प्राधान्य होते. सामाजिक प्रश्न, शिक्षण, अंधश्रद्धा, स्त्रीशिक्षण यांसारख्या विषयांवर त्यांनी स्पष्ट भूमिका घेतली. त्यांच्या विचारांत सुधारक चळवळीची बीजे दडलेली दिसतात.

त्या काळात समाजरचनेवर टीका करणे सोपे नव्हते. तरीही त्यांनी पत्रकारितेला सत्तेपासून आणि अंधपरंपरेपासून स्वतंत्र ठेवण्याचा प्रयत्न केला. निर्भीडता, निष्पक्षता आणि लोकाभिमुखता ही मूल्ये त्यांनी मराठी पत्रकारितेच्या पायाभूत तत्त्वांमध्ये समाविष्ट केली.

बहुभाषिक विद्वत्ता आणि आधुनिक दृष्टी

बाळशास्त्री जांभेकरांना मराठी, संस्कृत, बंगाली, गुजराती यांसह अनेक भारतीय भाषांचे तसेच इंग्रजीसारख्या परकीय भाषांचे ज्ञान होते. या बहुभाषिकतेमुळे त्यांना पाश्चात्त्य ज्ञानपरंपरा आणि भारतीय सांस्कृतिक वारसा यांची सांगड घालता आली.

ते केवळ पत्रकार नव्हते; ते शिक्षणतज्ज्ञ, इतिहासकार आणि सामाजिक विचारवंतही होते. त्यांनी आधुनिक शिक्षणपद्धतीचा पुरस्कार केला. समाजाला प्रगतिपथावर नेण्यासाठी ज्ञान आणि विज्ञान यांची आवश्यकता आहे, हा संदेश त्यांनी सातत्याने दिला.

मराठी सार्वजनिक क्षेत्राची निर्मिती

जांभेकरांच्या कार्याचे एक महत्त्वाचे विश्लेषण म्हणजे त्यांनी मराठीत ‘सार्वजनिक क्षेत्र’ (public sphere) निर्माण केले. वृत्तपत्राच्या माध्यमातून सामान्य माणसाला विचार मांडण्याची, चर्चेत सहभागी होण्याची संधी मिळाली. लोकशाही मूल्यांच्या अंकुरांना पोषक वातावरण तयार करण्यात ‘दर्पण’चे योगदान लक्षणीय आहे.

आजच्या पत्रकारितेसाठी धडे

आजच्या वेगवान आणि डिजिटल पत्रकारितेच्या युगात माहितीचा महापूर आहे; परंतु सत्यता, जबाबदारी आणि चिकित्सकता या मूल्यांची गरज अधिक प्रकर्षाने जाणवते. जांभेकरांनी दाखवून दिले की पत्रकारिता ही केवळ व्यवसाय नसून सामाजिक जबाबदारी आहे.

त्यांची परंपरा सांगते—

पत्रकारिता लोकशिक्षणाचे साधन असावे.

सत्तेवर प्रश्न उपस्थित करण्याचे धैर्य असावे.

ज्ञान आणि विवेक यांवर आधारित लेखन करावे.

निष्कर्ष

आचार्य बाळशास्त्री जांभेकर यांचे योगदान मराठी पत्रकारितेच्या प्रारंभीच्या टप्प्यापुरते मर्यादित नाही; ते आजही प्रेरणादायी आहे. त्यांनी मराठी भाषेला आधुनिक अभिव्यक्तीचे माध्यम बनवले आणि समाजाला नवविचारांची दिशा दिली.

मराठी पत्रकारितेच्या प्रत्येक टप्प्यावर त्यांची छाया जाणवते. म्हणूनच ते ‘मराठी पत्रकारितेचे जनक’ या सन्माननीय पदवीचे खरे हकदार ठरतात.